ÖZEL ELEKTRİK TESİSATI YÜZME HAVUZLARI VE DİĞER HAVUZLAR

👤Selçuk Atış, Marmara Üniversitesi Teknik Bilimler Meslek Yüksekokulu Elektrik ve Enerji Bölümü

1. GİRİŞ
Şekil 1. TS HD 60364 kapsadığı binalar.🔍Ülkemizde, Cumhuriyetin ilk yıllarında elektrik tesisleri ile ilgili tüm mevzuatların hazırlanması ve denetlenmesi görevi Nafıa Vekâletine (Bayındırlık Bakanlığı) verilmiştir. Nafıa Vekâleti, ilk yıllardan itibaren elektrik tesislerinin kurulması ve işletilmesi ile ilgili birçok mevzuat hazırlamıştır. Bazıları: 26.5.1939 tarihinde 3611 numaralı kanunla kabul edilen Nafıa Vekâleti Teşkilât ve Vazifelerine dair kanunun 6’ncı maddesi mucibince yapılacak elektrik tesislerinin kabulleri hakkında 5264 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Talimatnamede elektrik tesislerinin hangi esaslara göre yapılacağı Madde 1 de tarif edilmiştir.Şekil 2. TS HD 60364 Bölüm 7’nin kapsadığı özel tesisat yerleri🔍 

Madde 1 - Elektrik tesislerinin muvakkat ve katî kabul muameleleri, o tesisin Nafıa Vekâletince musaddak projesi, mer’i nizamname ve talimatname hükümleri, nizamname ve talimatnameleri hazırlanmamış kısımlar için beynelmilel elektro-teknik komisyonunun (C.E.İ.) nizamnamelerindeki mer’i hükümler ve bu talimatname esaslarına göre yapılır.

Binalardaki elektrik tesisleri ile ilgili Bayındırlık Bakanlığı tarafından, 02.12.1947 tarihli ve 6769 sayılı Resmi gazetede “Elektrik İç Tesisat Yönetmeliği”, 29.12.1954 tarihli ve 8891 sayılı resmi gazetede “Elektrik İç Tesisat Yönetmeliği ve Fenni Şartnamesi” yayımlanmıştır.  Son Şekil 3. Standart yüzme havuzu bölge boyutları.🔍 olarak Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından 04.11.1984 tarihli ve 18565 sayılı Resmi Gazetede “Elektrik İç Tesisler Yönetmeliği” yayımlanmıştır. Ülkemizde elektrik iç tesislerinin kurulmasına ve işletilmesine dair hükümleri kapsayan Elektrik İç Tesisler Yönetmeliği Resmi Gazetede yayımlandığı 04.11.1984 den beri yürürlüktedir.
1984’den beri birçok eklemeler yapılmıştır. 2015 yılında, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı yürürlükteki yönetmeliğin günümüz şartlarına göre değiştirilmesi için görüş alınması amacıyla “Elektrik İç Tesisler Yönetmeliği (Binalarda Elektrik Tesisleri)” ni taslak olarak ilan ederek gerekli adımları atmasına rağmen arzu edilen ilerleme sağlanamamıştır. Dolayısıyla, ülkemizde günümüz şartlarında elektrik tesislerinin kurulması ve işletilmesine yönelik eksikler giderilememiştir.

“Elektrik İç Tesisler Yönetmeliği - Taslak” hazırlanmasında da IEC 60364 temel alınmıştır. Maalesef, IEC 60364’de yer alan birçok konu taslakta kısaltılmıştır.Şekil 4. Yüzme havuzu ve çocuk havuzu için bölge boyutları.🔍 

Türk Standartları Enstitüsü (TSE), European Committee for Electrotechnical Standardization (CENELEC) tarafından yayımlanan alçak gerilim elektrik tesislerinin kurulması ve işletilmesini kapsayan HD 60364 ve kısımlarını, TS HD 60364 ve kısımları olarak standartlaştırmıştır. TS HD 60364 ve kısımları, elektrik tesislerinin kurulması ve işletilmesine yönelik birçok eksikliği giderme imkânı olmasına rağmen ülkemizde ki mevzuat gereği standardın uygulanması zorunlu değildir. Şekil 1 [1] de TS HD 60364 standardının kapsadığı binalar görülmektedir.

Günümüzde, özel elektrik tesisatlarının kurulması ve işletilmesine yönelik en önemli eksikliklerden biri yüzme havuzları ve diğer havuzlar konusunda yeterli mevzuatın olmamasıdır. Yürürlükteki Elektrik İç Tesisler Yönetmeliğinde, yüzme havuzları ve diğer havuzların yapımı ve güvenliği konusuna yön verecek yeterli düzeyde ilkeler bulunmamaktadır. TSE, yüzme havuzları ve diğer havuzlar konusunda TS HD 60364-7-702 standardını yayımlamıştır. TS HD 60364-7-702 Binalarda elektrik tesisatı bölüm 7: Özel tesisat veya mahaller için kurallar kısım 702 - Yüzme havuzları ve diğer havuzlar standardı bu sahadaki eksikliği giderebilir. Şekil 2 [1] de TS HD 60364 Bölüm 7 de verilen özel tesisat yerlerine ait örnekler verilmiştir. Ülkemizde TS HD 60364-7-702, uluslararası IEC 60364-7-702 ile ifade edilen standardın ABD de karşılığı NFPA 70 Art.680 (NEC: National Electrical Code) standardıdır.
Ayrıca yüzme havuzlarında kullanılması gereken aydınlatma armatürü ve cihazlar konusunda da standartlar bulunmaktadır. Örnek olarak; Yüzme havuzları, fıskiyeler, seyyar havuzlar ve bahçe havuzları gibi yerlerde su içinde veya su ile doğrudan temas halinde tungsten filamanlı Şekil 5. Zemin üstü havuzlar için bölge boyutları.🔍 lambalar ile birlikte kullanılması amaçlanan sabit armatüre ait kuralları kapsayan TS 8707 EN 60598-2-18 ve TS EN 60598-2-18/A1, Akvaryum ve bahçe havuzlarında kullanılan elektrik cihazlarını kapsayan TS EN 60335-2-55/A1 sayılabilir.

2. YÜZME HAVUZLARI VE DİĞER HAVUZLAR
Amaç (İç tesisler yönetmeliği –Madde H-1)
TS HD 60364-7-702 standardında; vücudun, toprak potansiyeli ile teması halinde ve vücut direncinin düşmesi ile meydana gelen elektrik çarpma riski bulunan, yüzme havuzu ve havuz çevresindeki bölgelerde özel kuralların uygulanması amaçlanmaktadır. Tıbbî kullanım amaçlı yüzme havuzları için özel kurallar gerekebilir [2], şeklinde belirtilmektedir.
2.1. Genel karakteristik (İç tesisler yönetmeliği –Taslak Madde H-2)
Standart, havuzları üç bölgeye ayırmıştır.
Bölge 0 Zemin veya duvarlarındaki bütün oyuklar dahil havuzların içi, ayak temizleme kanalları ve su püskürtme ağızları veya şelaleler ile bunların altındaki alanları kapsar.Şekil 6. 2,5 m yüksekliğe kadar sabit bölmeli havuzlar için bölge boyutları, örnek 1 (plan görünüş). 🔍
Bölge 1 Sınırları,
0 bölgesi,
Havuzun kenarından 2 m uzaktaki düşey düzlem,
İnsanların erişebileceği tahmin edilen zeminler veya yüzeyler,
Bu zeminler veya yüzeylerin 2,5 m üzerindeki yüzey
ile çevrilmiştir.

Havuzun yerüstünde olduğu durumlarda havuzun kenar seviyesinden 2,5 m üzerindeki yüzey üst sınırdır.
Havuzunda atlama tahtası, sıçrama tahtası ya da su kaydırağı olan tesislerde Bölge 1 sınırları, yukarıdaki tesislerin çevresinden 1,5 m uzaklıktan geçen düşey düzlem ve bu bölgenin içinde insanların erişebileceği en yüksek noktanın 2,5 m üzerindeki yatay düzlem veya eğer varsa tavan ile belirlenen bölgeyi de içine alır.

Şekil 7. 2,5 m yüksekliğe kadar sabit bölmeli havuzlar için bölge boyutları, örnek 2 (plan görünüş).🔍 Bölge 2 Bölge 1’i çevreleyen dikey yüzey ile buna paralel Bölge 1’i 1,5 m dıştan çevreleyen düzlem ve insanların bulunduğu tahmin edilen zemin veya yüzeyler ve bu yüzey veya zeminlerden 2,5 m yüksekteki yatay düzlemi kapsar.

Süs havuzlarında Bölge 2 yoktur [2].

Şekil 3 [3][, #57], Şekil 4 [3] ve Şekil 5 [4] de yüzme havuzunun yan görünüşten bölge boyutları, Şekil 6 [2], Şekil 7 [5] ve Şekil 8 [2] da sabit bölmeli havuzun üst görünüşten bölge boyutları, Şekil 9 [2] de kaskatlı havuz bölge boyutları verilmiştir.

2.2. Güvenlik İçin Koruma
2.2.1. Elektrik Çarpmasına Karşı Koruma (İç tesisler yönetmeliği –Madde H-3)
1. Anma gerilimi göz önünde bulundurulmaksızın SELV’in kullanıldığı yerlerde doğrudan dokunmaya karşı koruma aşağıdaki şekilde sağlanır:
(i)  En az IPXXB koruma derecelerine dayanan mahfazalar veya bariyerler.
(ii) 500 V A.A. etkin değer, tip deneyi gerilimine 60 saniye süre ile dayanabilen yalıtım.
2. Yerel tamamlayıcı potansiyel dengeleme yapılarak, 0, 1 ve 2 bölgelerindeki tüm açıktaki iletken bölümlerin, bu bölgelerdeki yabancı iletken bölümlerle bağlantısı sağlanacaktır.Şekil 8. Sabit bölmeli havuz için bölge boyutları, örnek 3 (plan görünüş). 🔍 
Bu kural SELV devrelerinden beslenen cihazlara uygulanmaz.
Eğer sert zeminde metal bir ağ varsa, bu yerel tamamlayıcı potansiyel dengeleme iletkenleri ile bağlanacaktır.
Not: Koruma iletkeni ile bağlantı donanım içinde veya dağıtım tablosu içinde sağlanabilir [2].

2.2.1.1 Çok düşük güvenlik gerilimi (SELV)
Çok düşük gerilim: Normalde, iletkenler veya iletkenler ile toprak arasında, 50 V a.a. veya dalgacıksız 120 V d.a. değerlerini aşmayan gerilimdir [2]. Çok düşük güvenlik gerilimi ( SELV-Separated Extra Low Voltage-Safety Extra Low Voltage): Elektrik çarpma tehlikesi doğurmayan diğer sistemlerden ve topraktan elektriksel olarak ayrılmış, çok düşük gerilim sistemidir [2].

Şekil 10 ve Şekil 11 [6] da SELV bağlantısı görülmektedir.

Çok düşük koruma gerilimi ( PELV- Protective extra-low voltage ): Topraklama sisteminden elektriksel olarak ayrılmamış fakat farklı şekilde SELV ile ilgili tüm şartları yerine getiren, çok düşük gerilim sistemidir [2].

Şekil 12 ve Şekil 13 [6] de PELV bağlantısı görülmektedir.

2.2.1.2 Potansiyel Dengeleme
Potansiyel farkları ortadan kaldırmak için iletken bölümler arasında elektriksel bağlantı sağlamaktır [7, 8].

Şekil 9. Kaskatlı havuz için bölge boyutları.🔍 Dolaylı dokunmaya karşı koruma ile bağlantılı olarak, potansiyel dengeleme yönteminin uygulanması, güvenlik için önemli prensiplerden biridir.

Eşpotansiyel bölge: İçerisindeki açıktaki iletken bölümler ve yabancı iletken bölümler, yaklaşık aynı potansiyelde dengelenmiş bir bölgedir. Bu sayede, hata durumlarında, aynı zamanda ulaşılabilen açıktaki ve yabancı iletken bölümler arasındaki potansiyel farkı, elektrik çarpmasına sebep olmaz [2]. Tamamlayıcı eşpotansiyel kuşaklama: Tamamlayıcı eşpotansiyel kuşaklamada, sabit donanımın aynı anda erişilebilen bütün açıktaki iletken bölümleri ve pratikte mümkün ise, inşaat betonarmesindeki ana metal konstrüksiyon dahil bütün dış iletken bölümler bulunmalıdır. Eşpotansiyel sistem, prizler dahil bütün donanımın koruma iletkenlerine bağlanmalıdır [9].Şekil 10. SELV bağlantısı. 🔍

Şekil 14 [10] de havuz yapısında bölge 1 de yürüme yolu zemininde tek iletken kuşağı ile tamamlayıcı potansiyel dengeleme görülmektedir. Bölge 1 de yürüme yolu zemininde metalik ağ kurularak da potansiyel dengeleme yapılabilir. Şekil 15 [11] de havuz yapısında bir işletme cihazına ait potansiyel dengeleme iletkeni bağlantısı verilmektedir. Tamamlayıcı potansiyel dengelemede kullanılacak iletken kesitleri için Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliğinin incelenmesi gerekir.

Şekil 11. SELV in kullanımı.🔍2.2.2 Elektrik Çarpmasına Karşı Uygulanan Koruma Önlemleri (İç tesisler yönetmeliği –Madde H-4)

0 ve 1 bölgeleri
1.  0 ve 1 bölgelerinde, elektrik çarpmalarına karşı yalnızca etkin değeri 12 V A.A. olan veya 30 V D.A. nominal gerilimi aşmayan (Uo), (Madde 42-b’ye göre, Elektrik İç Tesisler Taslak) SELV koruma önlemi uygulanır; SELV besleme kaynakları 0, 1 ve 2 Bölgelerinin dışına monte edilir.
2.  İnsanlar, 0 bölgesi içinde değil iken, havuzun içerisinde sadece müdahale yapılması amacıyla kullanılacak ekipmanlar, aşağıdaki gibi korumalı bir devreyle beslenmelidir:
(i) SELV sistemi ile. SELV besleme kaynağı 0, 1 ve 2 bölgeleri dışına tesis edilir. SELV kaynağının besleme devresi, beyan artık akımı IΔn, 30 mA’i aşmayan bir artık akım koruma düzeni ile korunmuşsa, SELV besleme kaynağı 2 bölgesi içine tesis edilebilir veya,
(ii) Besleme kaynağının devresinin otomatik olarak kesilmesi ile. Beyan artık akımı IΔn, 30 mA’i aşmayan bir artık akım koruma düzeni kullanılır veya,
(ii) Elektriksel ayırma ile. Elektriksel ayırma kaynağı 0, 1 ve 2 bölgeleri dışında tesis edilir ve akım çeken donanımın sadece bir bölümünü besler. Elektriksel ayırma kaynağının besleme devresi, beyan artık akımı IΔn, 30 mA’i aşmayan bir artık akım koruma düzeni ile korunmuşsa, elektriksel ayırma kaynağı 2 bölgesi içine tesis edilebilir.Şekil 12. PELV bağlantısı.🔍 

Bunun gibi donanımları beslenen devrelerin prizleri ve bu donanımların kontrol düzenlerinde, bu donanımın sadece yüzme havuzunda insanlar bulunmazken kullanılabileceğine dair dikkati çeken bir uyarı yazısı bulunmalıdır.

Süs havuzlarının 0 ve 1 bölgeleri
3. 0 ve 1 bölgelerinde aşağıdaki koruma tedbirlerinden bir veya birkaçı kullanılmalıdır:
(i) SELV sistemi ile. SELV besleme kaynağı 0 ve 1 bölgelerinin dışına tesis edilir veya,
Şekil 13. PELV in kullanımı.🔍 (ii) Besleme kaynağının devresinin otomatik kesilmesi ile. Beyan artık akımı IΔn, 30 mA’i aşmayan bir artık akım koruma düzeni kullanılır veya,
(iii)Elektriksel ayırma ile. Elektriksel ayırma kaynağı 0 ve 1 bölgeleri dışında tesis edilir ve akım çeken donanımın sadece bir bölümünü besler.

2 bölgesi:
4. Aşağıdaki koruma tedbirlerinden biri veya birkaçı kullanılmalıdır:Şekil 14. Havuz yapısında tamamlayıcı potansiyel dengeleme.🔍 
(i) SELV sistemi ile. SELV besleme kaynağı 0, 1 ve 2 bölgeleri dışına tesis edilir. SELV kaynağının besleme devresi, beyan artık akımı IΔn, 30 mA’i aşmayan bir artık akım koruma düzeni ile korunmuşsa, SELV besleme kaynağı 2 bölgesi içine tesis edilebilir veya,
(ii) Besleme kaynağının devresinin otomatik kesilmesi. Beyan akımı IΔn, 30 mA’i aşmayan bir artık akım koruma düzeni kullanılır veya,
(iii)Elektriksel ayırma. Elektriksel ayırma kaynağı 0 bölgesi, 1 bölgesi ve 2 bölgesi dışında tesis edilir ve akım çeken donanımın sadece bir bölümünü besler. Elektriksel ayırma kaynağının besleme devresi, beyan akımı IΔn, 30 mA’i aşmayan bir artık akım koruma düzeni ile korunmuşsa, elektriksel ayırma kaynağı 2 bölgesi içine tesis edilebilir.
Not: Süs havuzlarında 2 bölgesi yoktur.

Şekil 15. Havuz yapısında bir işletme cihazına ait potansiyel dengeleme iletkeni bağlantısı.🔍 5. Aşağıdaki koruma önlemleri hiçbir bölgede geçerli değildir:
(i)  Engellerle koruma,
(ii) Erişme uzaklığı dışına yerleştirerek koruma,
(iii)İletken olmayan alanlar ile koruma,
(iv)Topraklanmamış yerel potansiyel dengeleme ile koruma.
Not: Makalenin devamı önümüzde sayımızda yer alacaktır.

Kaynaklar
[1]  K. T. Lim. (July 2017). Enhancing Compliance To MS IEC 60364 – Standards for Residential Wiring. Available: www.st.gov.my
[2]  Elektrik iç tesisler yönetmeliği, Taslak., 2015.
[3]  (July 2017). Available: www.premiersolutions.co.uk
[4]  (July 2017). Supplementary bonding in a location paddling pool. Available: www.voltimum.co.uk
[5]  G. Cronshaw. Swimming pools and other basins. IET Wiring Matters.
[6]  (July 2017). L’alimentazione dei circuiti di chiamata e segnalazione mediante sistema a bassissima tensione. Available: http://www.elektro.it/
[7]  İ. Kaşıkçı, Elektrik Tesisleri Temel El Kitabı. Birsen yayınevi, 2008.
[8] İ. Kaşıkçı, Elektrik Tesisleri Proje Uygulama ve Yönetmelikler. Birsen Yayınevi, 2014.
[9]  “Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği,” ed, 2001.
[10]  (2017, July 2017). Available: www.bornika.ir
[11] (July 2017). Swimming pool. Available: www.mufengshen.com
[12]  “ETKS Sanayi Ürünleri Kataloğu,” ed: Schneider Elektrik Sanayi ve Ticaret A. Ş., 2008.